FM Reykjavík

Um daginn var gráglettin grein í Fókus um útvarpsstöðvarnar sem vantar á markaðinn. Tillögurnar voru Útvarp sjómanna, FM Gay, Hraunið FM 96,8, Löggurásin, FM Flottræfill – útvarp nýríkra, Mömmuvarpið, FM Vofan og Útvarp Útburður. Með öðrum orðum útvarp fyrir mismunandi þjóðfélagshópa. Þó greinin væri ekki skrifuð í mikilli alvöru þá hitti hún þó á kjarna málsins, tengsl útvarpsstöðva og þjóðfélagshópa. Þetta eru tengsl sem varla er hægt að segja að séu til staðar í sjónvarpi og dagblöðum, en eru merkilega lifandi í útvarpi. Jafnvel of lifandi, þeir þjóðfélagshópar sem ekki eiga sína útvarpsstöð hlusta einfaldlega varla á útvarp. Mér eru minnisstæðar bílferðir með kærustupari þar sem það var ákveðið ritúal að rífast um hvort hlusta eigi á X-ið eða Létt FM – þau voru í rauninni aldrei að rífast, þetta var bara einhver nútímaleg aðferð sem þau notuðu til þess að staðfesta sinn stað í tilverunni.
Útvarpsstöðinni FM 95,7 hefur til dæmis í raun tekist að skapa ákveðinn þjóðfélagshóp (eða a.m.k. finna honum stað í tilverunni, svo er annað mál hvort eggið eða hænan kom á undan), FM-hnakka. Tilgangsleysi ákveðins þjóðfélagshóps hafði öðlast tilgang með útvarpsstöð sem í tilgangsleysi sínu slysaðist til að innihalda meiri tilgang en allar hinar. En hverju er allt þetta einkenni á?
Smá formáli áður en ég svara: Í gegnum tíðina þá hefur eitt það besta við Ísland, það besta við að hafa puðað í bæjarvinnunni eða fisknum eða hverju sem það nú annars var, sú staðreynd að við höfum öll farið í gegnum þennan pakka áður en við urðum fullorðin. Þá skiptir stundum merkilega litlu máli þó einn sé enn í pakkanum og hinn orðinn markaðsfulltrúi eða alþingismaður.
Þetta er ennþá svona útá landi – en Reykjavík er að týna þessu. Er raunar á versta skeiðinu núna, það er eins og þetta þurfi að úrkynjast áður en þetta verður normalt aftur. Evrópskar borgir eru til dæmis flestar orðnar normal, fólk er auðvitað í sínum hlutverkum þar sem það er orðið vant þeim og hegðar sér bara eins og eðlilegar manneskjur. Rithöfundinum líður vel í sínu skinni og viðskiptafræðingnum í sínu og þeir eiga kannski ekki mikið sameiginlegt en þeir eru ekkert að forðast það að hittast og eru bara í góðum fíling á sama pöbbnum. Í Reykjavík fer mann aftur á móti að klæja óþægilega í skinnið ef maður villst eitthvað, það er eins og það séu náttúruleg viðbrögð við því að það sé óvinveitt dýrategund í grendinni.
Vegna þess að í Reykjavík er fólk gjarnt á það að vera annað hvort á Pravda eða Kaffibarnum eða Sirkus eftir því hvernig týpur þau eru. Og úrkynjast. Fólk er of upptekið við að vera í karakter, viðurkenndur hluti af sínum þjóðfélagshóp. Sem endar á því að allir eru að reyna að vera eitthvað, leika. A city full of wannabes said Kate Winslet before she never left. Skuggamyndir af stjörnum, tvífarar. Meikdraumur svalasta næturlífs Evrópu að sögn Flugleiða.

Déjá vu skeptíska bókmenntafræðingsins

Leiðabók 2

Ég veit ekki með aðra (að undanskildum hinum bókmenntafræðingnum í kúrsinum líklega) en síðasti tími var heilmikið déjá vu (Afsakið endurteknar frönskuslettur manns sem kann ekki frönsku). Þetta heyrði ég margoft í bókmenntafræðinni, heyrði margoft og gleymdi meðvitað jafnharðan. Geymdi hugsanlega á lina drifinu ef með þyrfti í prófi en annars var mér alltaf meinilla við þetta, að búa til formúlur fyrir sögur. Sérstaklega þar sem í raun var þarna búin til formúla og sögum troðið í hana. Um leið og eitthvað passar ekki þá er nöfnunum einfaldlega breytt, sagan er túlkuð út frá formúlu, ekki út frá sjálfri sér. Athyglisvert er þó að ævintýrin með öll sín augljósu minni eru mest notuð til þess að styðja hugmyndina, en sagnalistin hefur þróast heilmikið frá ævintýrunum – fyrir utan að á tíma þeirra voru líka rituð verk á borð við Birting, Jakob forlagasinna og Don Kíkóta. Sjálfsagt má troða þessum verkum öllum inní formúluna, en þá ertu líka að troða þeim. Túlka óreiðuna eins og skipulag.
En þó sagnalistin sé í eina röndina íhaldsöm, nostalgísk og rómantísk þá er hún líka uppreisnargjörn og sprengir endalaust af sér öll þau höft sem sett eru á hana, klífur sig út úr formúlunum, heldur lesanda / hlustanda / áhorfanda á tánum. Í raun er skynsamlegri og meiri skapandi tilgáta þessi: Finna frásagnaraðferð sem hentar sögunni. Eitthvað sem er helsta einkenni míns uppáhaldsleikstjóra, Richards Linklaters. Bæði þess tilraunaglaðasta en um leið þess mennskasta. Endalausar tilraunir með formið, möguleika bíósins, frásagnatæknina – en þó alltaf með söguna í huga – hugmyndin er alltaf: hvaða frásagnaaðferð hentar þessari sögu best? Hafa áhyggjur af manneskjum fyrst, finna svo út hvernig sagan þeirra er í laginu.
Þó skal ég játa að ég hlustaði af meiri athygli en venjulega, hugsaði: getur verið að þetta eigi frekar við í útvarpi en í hefðbundinni sagnalist? Af þeirri einföldu ástæðu að fólk er of gjarnt á að gleyma að segja sögu í útvarpi. Og komst að þeirri niðurstöðu að líklega væri sannleikur í því, útvarpið er í þeirri stöðu að þurfa að endurnýja sig og það getur jafnvel kostað það að fara aftur á byrjunarreit. Finna eitthvað einfalt sem virkar, senda karlsson aftur út í heim með nesti og nýja skó. Síðan þegar hann er búin að myrða hæfilega marga dreka og tröll þá er kominn tími til að finna nýja gerð af sögum til að segja.

Fjölmiðlafólk – hverslags fólk er það?

Ekki er á því vafi í mínum huga að það fjölmiðlafólk sem mest er áberandi og fyrst kemur upp í huga almennings er það fólk sem flytur (les, skrifar) fréttir og/eða annast dagskrárgerð eða greinaskrif sem lýtur að fréttatengdu efni. Hér mun ég enda miða við slíka blaða- og fréttamenn.

Á 22ja ára ferli mínum í blaðamennsku hef ég átt samstarf við mýgrút af fólki sem komið hefur inn í blaða- og fréttamennskuna út frá ærið mismunandi forsendum. Þegar ég var að byrja í “bransanum” var flokksblaðamennska áberandi og eina mótvægið var fólkið á gömlu “Gufunni”. Ekki fór á milli mála að fjölmiðlafólkið á málgögnum stjórnmálaflokkanna var flest hvert hallt undir þá hugsjón sem viðkomandi flokkur boðaði og ástundaði fæst hvert hlutlæga blaða- og fréttamennsku. Aftur á móti bauð fréttastofa RÚV upp á hlutlausa en oft á tíðum “gelda” umfjöllun. Þessi tíð er sem betur fer að baki; flokksblöðin horfin, RÚV-fólkið áræðnara og einkaaðilar komnir í ljósvakann. Flóra fjölmiðlafólks er orðin miklu litríkari en áður var.

Um leið er orðið erfiðara að eyrnamerkja fjölmiðlafólk með tæmandi hugtökum. Fólkið sem nú á tímum sinnir fjölmiðlun á Íslandi er komið til slíkra starfa úr fleiri áttum en áður. Jafnframt hefur “professionalísering” aukist og hlutlæg umfjöllun með. Margt fjölmiðlafólk fer í þennan bransa út frá hugsjón eða köllun, en þá frekar út frá sannleiksást en flokkslægri hugsjón. Þetta er ekki síst fólkið sem telur það hlutverk fjölmiðla að vera “fjórða valdið”, að veita ríkjandi stjórnvöldum á hverjum tíma virkt aðhald og ljá hinum raddlausu rödd. Afhjúpa hvers kyns spillingu og fjalla með krítískum hætti um það sem miður fer í samfélaginu, með það í huga að færa það til betri vegar með umfjöllun sinni.

En drjúgur meirihluti fjölmiðlafólks telur sig ekki gegna slíku hlutverki og alls ekki eiga að gera það. Í huga þess eru fjölmiðlar miklu fremur almenn upplýsinga- og afþreyingartæki sem nota skal til að fræða og skemmta fólki. Og það er vissulega ekkert veigaminna hlutverk, enda blasir við að fjölmiðill er eftirsóknarverðastur þegar hann blandar saman ólíkum efnisþáttum og efnistökum. Blaðamaðurinn sem sérhæfir sig í “hörðum” fréttum og líður best við að “grilla” stjórnmálamenn og forstjóra hefur enga ástæðu til að líta niður á kollegann sem sérhæfir sig í því að fjalla um tísku, tónlist eða hundarækt. Báðir geta þessir menn verið innblásnir af hugsjónum, þótt ólíkar séu. Og báðir geta þeir verið gersneyddir hugsjón og litið á miðlun sína sem hvert annað starf.

Það er mín reynsla að allflest fjölmiðlafólk sé heiðarlegt og vandvirkt fólk, sem vill gera sitt ýtrasta til að skila af sér góðum afurðum, en lendir stundum í ógöngum þar eð vinnuumhverfið á fjölmiðlum landsins er vandvirkninni óhagkvæmt. Fjölmiðlafólk á Íslandi hefur yfirleitt of lítinn tíma til að vinna sínar fréttir/greinar og þætti nógu vel; þarf að sinna of mörgu í einu og á of stuttum tíma. Þetta hefur lagast nokkuð á undanförnum árum og fagleg vinnubrögð þar með orðin betri, en það má gera miklu betur. Þessi bati gæti þó orðið afturreka ef fjölbreytnin minnkar, t.d. með fækkun fjölmiðla og atvinnuleysi í stéttinni og þá með aukinni notkun fjölmiðla á ungum og ódýrum “verktökum”.

Friðrik Þór Guðmundsson, lasinn og að flýta sér.

Verðbréfaguttarnir sem eru að drepa útvarpið (Leiðarbók)

Norðurljósum tókst um daginn að drepa það litla rokk sem eftir var í óríkisrekknu útvarpi á Íslandi – þó vissulega hafi lítilleg upprisa orðið örfáum dögum síðar. Ekki að það hafi verið mikið að drepa svo sem, aldraðir skallapopparar og útvarpsstöð sem skartar Stjána stuð og Freysa á ekki einu sinni skilin titil aðalrokkstöðvar Liechtenstein. En þetta er óttalega dæmigert fyrir útvarpsdeild Norðurljósa, það er allt mælt í aurum og ekki einu sinni reynt að hafa fyrir því að þykjast hafa gaman að því sem verið er að gera. Sem getur bara ekki verið góður bissness.
Gömlu bissnesskallarnir kunnu þetta, sjálfsagt hafa sumir þeirra ekki hugsað um neitt nema peninga, en þeir höfðu a.m.k. vit á því að láta það ekki skína í gegn, þeir höfðu vit á því að gera sér grein fyrir því að hlustendum er sama um hlutafjárstöðuna ef útvarpið skaffaði þeim almennilegri tónlist og talmáli. Það þarf að hugsa fyrst um hlutinn eins og hann er, útvarp útfrá forsendum útvarps. Peningarnir mega koma seinna, það á að aðskilja þá hlustendum, þeir eiga ekki að þurfa að hafa áhyggjur af hlutafjárstöðunni. Sá eini sem virðist eftir að gamla skólanum er Björgólfur, kannski er hann einlægur - og já, ég trúi því - í því að hugsa um eitthvað fleira en peninga, en jafnvel ef svo er ekki þá ber hann samt höfuð og herðar yfir aðra í þessu viðskiptalífi hér á klakanum þó ekki sé nema fyrir það að hann heldur aurapúkanum í sér fyrir sjálfan sig.
Núna lifa blessaðir verðbréfaguttarnir í þeirri villu að okkur sé ekki fjandans sama hversu vel hin og þessi stöðin sé að reka sig á meðan músíkin er almennileg og útvarpsmennirnir ekki fram úr hófi málhaltir. Það óhugnanlegasta við þetta allt saman er að stundum hefur maður á tilfinningunni að hlustendur séu búnir að láta heilaþvo sig, þeir hlusti í alvöru á útvarp eftir því hvernig hlutafjárstaðan og auglýsingasalan þar sé. Smekkur okkar, draumar og vangadansar stjórnast af því hvaða lag selur flestar Dominos Pizzur. Þetta elur upp metnaðarlausa útvarpsmenn, ýmist auðkeypta auglýsingasölumenn eða þá sem þykjast rífa kjaft á meðan þeir eru ávallt að miðla málum bak við tjöldin og hafa því engan trúverðugleika neins staðar.

Innihaldslýsing

Hér birtast pistlar nemenda í námskeiðinu "Útvarp - útvarpsfréttir, þáttagerð, þáttastjórnun" sem Stefán Jökulsson hefur umsjón með og kennt er við HÍ í MA-námi í Blaða- og fréttamennsku. Mest fer líklega fyrir vokallaðri leiðarbók, nk. dagbók nemenda í námskeiðinu. Nemendum er vitanlega í sjálfsvald sett hvort þeir setja sitt efni á netið eða ekki.